Thuật ngữ thiên văn
Khẩu độ (Aperture) · Aperture
Đường kính của vật kính hoặc gương chính, tính bằng milimét (mm). Đây là thông số quan trọng nhất của một chiếc kính thiên văn: khẩu độ càng lớn, kính thu được càng nhiều ánh sáng (nhìn thấy vật thể mờ hơn) và độ phân giải càng mịn. Khẩu độ — chứ không phải độ phóng đại — mới quyết định một chiếc kính "mạnh" tới đâu.
Tiêu cự (Focal Length) · Focal Length
Khoảng cách từ vật kính hoặc gương chính tới điểm hội tụ của ảnh, tính bằng milimét (mm), thường được in trên thân kính dạng "f = 750mm". Tiêu cự dài cho ảnh lớn và trường nhìn hẹp — hợp với hành tinh; tiêu cự ngắn cho trường nhìn rộng — hợp với tinh vân lớn và chụp ảnh.
Tỷ lệ tiêu cự (f-ratio) · Focal Ratio (f-ratio)
Bằng tiêu cự chia cho khẩu độ, ví dụ kính 150mm f/5 có tiêu cự 750mm. Kính có f nhỏ (f/4–f/5) gọi là kính "nhanh": sáng, trường nhìn rộng, thời gian phơi sáng khi chụp ảnh ngắn hơn. Kính f lớn (f/10–f/15) là kính "chậm": ảnh to, tương phản cao, hợp với Mặt Trăng và hành tinh.
Độ phóng đại (Magnification) · Magnification
Bằng tiêu cự của kính chia cho tiêu cự của thị kính — thay thị kính là thay độ phóng đại. Giới hạn hữu ích tối đa xấp xỉ 2 lần khẩu độ tính bằng mm (kính 150mm chịu được tối đa khoảng 300×); phóng đại quá mức này chỉ làm ảnh mờ và tối đi chứ không thêm chi tiết. Quảng cáo "675×!" trên kính rẻ tiền là dấu hiệu nên tránh.
Trường nhìn (Field of View) · Field of View
AFOV là trường nhìn biểu kiến của thị kính (thường 40–82°, được in trên thân thị kính). Trường nhìn thật (True FOV) bằng AFOV chia cho độ phóng đại — là vùng trời thực tế bạn nhìn thấy trong một lần ngắm. Để hình dung: Mặt Trăng rộng khoảng 0,5°, cụm Pleiades rộng ~1,8°, còn thiên hà Andromeda dài tới ~3°.
Exit Pupil (vòng sáng ra) · Exit Pupil
Bằng khẩu độ chia cho độ phóng đại (cũng bằng tiêu cự thị kính chia cho f-ratio) — là đường kính của chùm sáng đi vào mắt bạn. Mắt người trẻ mở tối đa khoảng 7mm trong bóng tối; 2–3mm cho hình ảnh hành tinh chi tiết và sắc nét; dưới 0,5mm ảnh sẽ rất mờ và tối.
Giới hạn Dawes (độ phân giải) · Dawes Limit (Resolution)
Khả năng tách hai ngôi sao đứng sát nhau, tính bằng giây cung theo công thức Dawes = 116 ÷ khẩu độ (mm). Kính 150mm tách được sao đôi cách nhau 0,77 giây cung. Khẩu độ càng lớn, giới hạn càng nhỏ (càng tốt) — nhưng nhiễu động khí quyển thường "khóa" khả năng thực tế ở mức ~1–2 giây cung.
Cấp sao (Magnitude) · Magnitude
Thang đo độ sáng thiên thể: số càng nhỏ càng sáng, và chênh lệch 5 cấp tương đương sáng gấp 100 lần. Sao Vega có cấp 0, sao Bắc Cực khoảng cấp 2; mắt thường ở nơi thật tối thấy tới cấp ~6, ống nhòm tới ~9–10, kính 200mm tới ~14. Sao Kim có thể đạt −4,7; Mặt Trời là −26,7.
Xích kinh & Xích vĩ (RA / Dec) · Right Ascension & Declination (RA / Dec)
Hệ tọa độ "cố định" trên thiên cầu, tương tự kinh độ và vĩ độ trên Trái Đất: Xích kinh (RA) đo bằng giờ (0–24h) về phía đông, Xích vĩ (Dec) đo bằng độ (dương về phía bắc, âm về phía nam thiên cầu). Mọi danh mục thiên văn và kính GoTo đều dùng hệ tọa độ này; các app bản đồ sao hiển thị nó khi bạn chạm vào một thiên thể.
Độ cao & Phương vị (Alt / Az) · Altitude & Azimuth (Alt / Az)
Hệ tọa độ theo vị trí người quan sát: độ cao 0° ở chân trời và 90° ở thiên đỉnh; phương vị đo từ hướng Bắc theo chiều kim đồng hồ (hướng Đông 90°, hướng Nam 180°). Rất trực quan với người mới, nhưng tọa độ thay đổi liên tục theo giờ và theo vị trí đứng — chân đế Alt-Az hoạt động đúng theo hệ này.
Seeing · Seeing
Độ "run" của khí quyển: không khí nhiễu động làm các ngôi sao nhấp nháy và hình ảnh hành tinh nhòe đi như nhìn qua mặt nước. Chỉ khi seeing tốt (trời lặng, sao ít nhấp nháy) mới nên ngắm hành tinh ở độ phóng đại cao; seeing kém thì hãy hạ độ phóng đại xuống thay vì cố phóng to.
Transparency (độ trong) · Transparency
Độ trong suốt của bầu trời — khác với seeing. Một đêm có thể rất trong (thấy sao mờ, Dải Ngân Hà rõ) nhưng seeing kém, hoặc ngược lại. Sương mù mỏng, khói và độ ẩm cao "giết" transparency trước tiên; sau một cơn mưa giông, bầu trời thường trong nhất.
Thang Bortle · Bortle Scale
Thang 1–9 đo mức độ ô nhiễm ánh sáng của một địa điểm: Bortle 1 là bầu trời tối nguyên sơ (thấy được ánh sáng hoàng đạo, Dải Ngân Hà đổ bóng xuống mặt đất), Bortle 9 là nội thành (chỉ còn Mặt Trăng, hành tinh và vài ngôi sao sáng nhất). Đây là công cụ để bạn tự chấm điểm và so sánh các điểm quan sát.
Deep-sky object (DSO) · Deep-Sky Object (DSO)
Mọi thiên thể nằm ngoài Hệ Mặt Trời: tinh vân, cụm sao, thiên hà. Chúng thường mờ và có kích thước góc lớn — cần bầu trời tối và khẩu độ lớn hơn là độ phóng đại cao. Hai danh mục nổi tiếng nhất là Messier (110 vật thể, ký hiệu chữ M) và NGC; M42, M31, M45 là ba "cửa ngõ" lý tưởng cho người mới.
Chân đế (Mount) & GoTo · Mount & GoTo
Phần giữ và di chuyển kính thiên văn — quan trọng không kém ống kính. Chân Alt-Az xoay lên/xuống và trái/phải, trực quan, hợp để ngắm. Chân xích đạo (EQ) có một trục song song với trục Trái Đất nên chỉ cần quay một trục để bám theo sao — bắt buộc khi chụp phơi sáng dài. GoTo là hệ motor kèm máy tính tự động tìm thiên thể theo danh mục sau khi căn chỉnh 2–3 sao.
Stacking & khung hiệu chuẩn · Stacking & Calibration Frames
Kỹ thuật chụp hàng chục tới hàng trăm khung hình ngắn rồi "chồng" (stack) chúng bằng phần mềm để tăng tín hiệu và giảm nhiễu — nền tảng của mọi bức ảnh deep-sky đẹp. Ba loại khung hiệu chuẩn đi kèm: dark (đậy nắp ống kính, trừ nhiễu nhiệt), flat (trừ bụi và tối góc), bias (trừ nhiễu đọc của cảm biến).