Nguyên lý: gương parabol
Kính phản xạ Newtonian dùng gương parabol ở đáy ống phản xạ ánh sáng lên gương phụ đặt chéo, đưa ra thị kính ở bên hông đầu ống. Vì gương phản xạ mọi màu sắc như nhau nên không có sắc sai — ưu thế lớn so với khúc xạ achromat rẻ tiền. Và vì gương rẻ hơn thấu kính nhiều, đây là con đường duy nhất tới khẩu độ lớn với ngân sách vừa phải.
Điểm mạnh
- Rẻ nhất theo khẩu độ: kính 200mm phản xạ có giá tương đương khúc xạ 80–90mm — gấp 2,5 lần đường kính, gấp 6 lần lượng sáng.
- Không sắc sai, hợp mọi bước sóng — quan sát và chụp ảnh đều ổn.
- Đa năng: từ hành tinh (ở f/8) tới deep-sky trường rộng (ở f/4–f/5).
Điểm yếu và cách sống chung
- Collimation định kỳ: gương có thể lệch sau vận chuyển — nhưng chỉnh gương (collimation) học 15 phút là làm được, chỉ cần một nắp collimation hoặc laser collimator rẻ tiền. Hãy coi đây là "thay dầu xe", không phải sửa chữa.
- Ống hở bám bụi: gương bám bụi theo thời gian — nhưng bụi mỏng hầu như không ảnh hưởng ảnh (đừng lau gương bừa bãi, lau sai còn tệ hơn bụi). Vài năm mới cần rửa gương một lần, theo quy trình chuẩn.
- Coma ở rìa với kính f/nhanh (f/4–f/5): sao ở rìa trường bị kéo thành vệt — chấp nhận được khi ngắm, cần coma corrector khi chụp ảnh.
- Cồng kềnh khi ≥ 200mm: ống 200mm f/6 dài 1,2m — nhưng có bản truss (giàn) gập gọn để mang đi.
Dobsonian: đế gỗ đơn giản làm nên huyền thoại
John Dobson phổ biến ý tưởng đặt ống Newtonian lên đế xoay Alt-Az bằng gỗ đơn giản, rẻ, cực kỳ vững chãi. Kết quả: toàn bộ ngân sách dồn vào quang học, không phí vào chân đế phức tạp. Một chiếc Dobsonian 200mm cho trải nghiệm deep-sky mà không hệ thống nào cùng giá bì được — đó là lý do cộng đồng gọi nó là "khẩu độ rẻ nhất hành tinh".
Nhược điểm của Dobsonian: đế Alt-Az không chụp phơi sáng dài được (xoay trường nhìn), và ống to cần không gian xe hơi để chở. Nhưng để ngắm deep-sky, đây là lựa chọn số một cho người mới ở mọi bảng xếp hạng quốc tế.
Kích cỡ nào cho bạn
| Khẩu độ | Trải nghiệm | Tính di động |
|---|---|---|
| 114–130mm | Khởi đầu tốt, thấy được hàng trăm DSO | Một người bê dễ dàng |
| 150mm | "Điểm ngọt": M13 giải sao rìa, M42 có cấu trúc | Vừa xe máy/xe hơi nhỏ |
| 200mm | Deep-sky nghiêm túc: thiên hà hiện chi tiết | Cần xe hơi, 2 người bê thoải mái hơn |
| 250–300mm+ | "Xô ánh sáng": Omega Cen nổ sao, M51 thấy cánh tay | Cồng kềnh, cân nhắc bản truss |
Quy tắc chọn: khẩu độ lớn nhất mà bạn sẵn sàng vác ra ngoài mỗi tuần — kính 300mm nằm xó thua kính 150mm dùng đều.